منطق وارکن تنقيدده وار، تنقيد وارکن شخصي غرضلري تنقيد آدينا سيریماق، ايدئولوژيک سرسملري سؤزلره آشيلاماق آسانليقلا باش توتمور. زومره ادبیاتی، ادبیات پارتیالاری، بدیعی آلاندا یئرلیبازلیق خستهلیکلری آیاقلانیب یئریمیر. غرض منطیقه یئنیلیر. بللی بیر دوشونجه، معین بیر بدیعی اثر، هانیسیا عملی کیتاب دوستلوقدان، دوشمنچیلیکدن دولایی اؤیولمور، سؤیولمور.
دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسي
قورغو نظريهسي دورتونون يالنيز الچاتماز و يا گيزلين اولماسيندان فايدالانمير، دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسيندان دا گئنيش يارارلانير. کسکينليکله دئمک اولار کي، قورغوشوناسليغين! باشليجا داياغي دورتو و دوشونجهنين بيرـبيرينه قاريشديريلماسيدير.بو مقالهنين ايلکين واريانتي 90ـجي ايللرين اورتالاريندا درگيلرين بيرينه* يوللاندي. درگي بو ندنله کي، مقاله «گوج صاحيبلرينين باخيش طرزيني کسکين ديلله تنقيد ائدير، بئله بير تنقيد ايسه يولون باشلانغيجيندا اولان درگينينين باغلانماسينا گتيريب چيخارا بيلر، اونون درجيندن بويون قاچيردي. درگي حاقلي ايدي. چونکي مقالهنين باشليجا ادعاسي اولان "دورتو و دوشونجه جالاغي"، دؤولت بيلگي آراجلاريندان، هم ده يوکسک روتبهلي مقاملارين ديليندن واختآشيري سسلهنيردي. اساسن هر بير موخاليف دوشونجهنين همين يؤنتمين [روش] واسيطهسي ايله کسردن سالينماسينا جان آتيليردي. بوتون بونلارا باخماياراق، دوشونجهلره دوتورلرين ايشيغيندا باخماق (دورتوده ايشيق يوخ، قارانليق وار) يالنيز گوج قورولوشلاري ايله باغلي اولدوغونو گومان ائتمک يالنيش اولاردي. همين ياناشما طرزي، تاريخي سببلردن دولايي کوتلهنين "دونيا گؤروشو"نون [جهانبينيسينين] بير بؤلومونه چئوريلمهسهيدي، "گوج"ـون رسمي باخيشيندا اؤز عکسيني تاپمازدي. سونرالار، داها دقيق دئسک 2000 ـجي ايلده، مقاله فارسجا بوراخيليمش "قورغو نظريهسي" [نظريهي توطئه] باشليقلي کيتابيمين بير بؤلومو کيمي ايشيق اوزو گوردو.
دورتو سانکی قارانلیق عالمدن گلیر
فاشيزم "قان" و "تورپاق" وورغونلوغوندان عيبارتدير. باشقا سؤزله، فاشيست بللي جوغرافيا سينيرلاري ايچهریسینده يئرلشن اؤز سوْيـونو [نژاديني] بوتون سويلارا اوستون ساییر. هیتلئر 1938-ده دئییر: «ناسیونال سوسیالیزیمین باشلیجا پلانی لیبئرال فردچیلیک و مارکسیست اینسانچیلیق قاوراملارینا سون قویاراق اونلاری "کوتلهوی توپلوم"لا دیییشدیرمکدیر. بئله بیر توپلومون کؤکو تورپاقدا، بیرلییی ایسه قاندادیر.» لاکين بونلار يالنيز فاشيزمين مضمونودور. بونلاردان اؤنمسيز اولمايان مسئله ايسه فاشيزمين مئتودولوگيياسي[1]دير: دورتو[2] و دوشونجهنين قاريشديريلماسي. بو قاريشديرما باشقا تانینمیش بير نظريهيه سؤيکنمهدن مومکون اولمور: قورغو قورامی [توطئه نظريهسي][3].
بوندان اؤنجه "فاشیزم مئتودولوگییاسی" باشلیقلی مقالهمی سایین اوخوجولارا تقدیم ائدهجهییمی وعد وئرمیشدیم. مقالهنین بوراخیلیشی گئجیکدی، و هر بیر گئجیکن اثریم کیمی یئنی یئنی ال گزدیرمهلردن آماندا قالمادی. بئله کی، اونو گؤزدن کئچیرهرکن یئنی مولاحیظهلر آرتیردیم، سونوجدا اونون حجمی اللی صحیفهنی آشدی. بونون اوچون اونون متنینی سایین اوخوجولارا بؤلومبؤلوم سونمازدان اؤنجه هلهلیک بعضی فراگمئنتلر وئرمهیی مقصده اویغون گؤرورم. بو سیز بو دا مقالهدن بعضی جوملهلر:
كؤلگهلر، قيلينجلار (1)
“شعر وارلیغین ائویدیر” باشلیقلی کیتابین آنالیتیک تانیتیمی
2006-جي ايلده نشر ائديلميش “شعر وارلیغین ائویدیر” باشليقلي كيتاب آذربايجان فيكير تاريخينده بير حاديثهدير. شعرين (اؤزهلليكله آذربايجان شعرينين) گؤزهلليك فلسفهسيندن سؤز آچان كيتاب اوچونجو دفعه ايشيق اوزو گؤرموشدور. بيرينجي باسقيدا كتابين حجمي 180 صحيفه ايدي، آمما بو باسقيدا حجم 400 صحيفهيه قدهر آرتميشدير. اوستهليك بيرينجي باسقيدا گئدهن ماتئرياللارين دا اوچده ايكي حيصصهسي دييشديريلميشدير.
ائگزيستانسياليزم مکتبينه گؤره، اينسانين دييشمز کيملييي يوخدور، اينسان اؤزونو گليشديرير. بئلهديرسه، قادينين داها چوخ ائموسيونال (يعني عاطفي، دويغولو) اولماسي, کيشينين ايسه عاغيللي اولماسي بارهده ادعالار ناغيلدير، بوش سؤزدور. بو سؤزلر گلهنکلردن و ايجتيماعي نورمالاردان گلمه اويدورمالاردير.
تاريخي سيناقدان ایندیکی دوروما /ایواز طاها
محمد امین رسولزاده 1914ـده یازیردی: «بیز چوخ کره دیسیزلیکدن شیکایت ائدییوْروز، بیزده کلمه یوخدورـ دئیه. همن عربجه، فارسجا یاخود روسجا و یا فرانسیزجایا موراجیعت ائدییوروز. حالبوکی قدیم اویغورجانین تدقیقی، جیغاتای لهجهسینین تحلیلی، کازان اوْرئنبوُرگ تاتارلارینین شیوهسی دئییل، ائویمیزده آروادلاریمیز آراسیندا، کندلرده خالق میانینداکی دیله موراجیعت ائتسک، بو کلمهلرین موقابیللریندن بیر چوخونو بولاریز.»
وارليغين حئيرتي، يوخلوغون دردي
نيچهنين بو عوٍصيانچي کؤتوجهلري او قدهر ده کوبود دئييلديلر. قيزلار قارا ائگزيستانسياليستي پالتارلار گئيينیر، اوغلانلار ايسه مارلون براندويا اوخشاديرديلار اؤزلريني. ائلهبيل بير آلماني ياريدان بؤلموشدون. سانکی ايیيرمي ايل اؤنجه سئويملي مارلون آوروپاني دولاشميش، بو جورماجوجوقلاري اؤز آردينجا اکيب گئتميشدي.
ایواز طاهانین گلن آیلاردا یاییمیلاناجاق «آنجاق شعر؛ بيرآز دا سئوگي، دوٍشونجه و سياست» باشلیقلی کیتابیندا آشاغیداکی قونولارا یئر وئرییلمیشدیر:
شعري دوٍشونجهلرله دئييل، سؤزجوکلرله قوْشورلار
ويتگئنشتاين بير گون يازدي: «فلسفه شعره چئوريلمهليدير.» جورجو آگامبئن’ـه گؤره، سانکي بو سؤيلمده سسله آنلام اوْلايداش [هم رویداد] اوْلور. فلسفي نثر، شعرين سوْنو آدينا دوٍشکونلوک باتاقليغينا باتماق قْورخوسونو ياشايير؛ دوٍشونجهنين چوٍرومه تهلوکهسي. شعر ايسه آشيري داوامليليق و آغير دوٍشونجه تهلوکهسينه معروض قالير. غريبهدير، ويتگئنيشتاين’ين سؤزوندن بئله بير سوْنوج چيخير: «شعر فلسفهيه چئوريلمهليدير». قولاغينيزي يومون، بونو ائشيتمهيين، اؤز يولونوزا گئدين!
شاعير کيمينله دانيشير؟
شاعير، ليريک شعرده ماهني اوخوياراق، دينلهييجيلريندن اوز چئويرير. ائله گؤسترمک ايستهيير کي، اؤزويله دانيشير، يا دا باشقاسيلا دردلشير: چئورهنين روحو ايله، ايلهام تانريجيغي ايله، ايچکين آرخاداشلا، سئوگيليسي ايله، تانرييلا، گؤودهلشميش [تَجَسُّد تاپميش] بير تجريدله». بلکه ده دوْغال بير نسنه ايله، بالاجا اوغلانين چوبوقلارينا دؤزهن ائششکله؛ «اؤز كاساجيغيندا گيزلهنيب، گؤزه گؤرونمهين اريك چيچهيي» ايله؛ «يالقيز كومانين ديرهييني تاكـ تاراك دؤين آغاجدلن»له.
TOTALİTAR DÜNŞÜNCƏ TƏRZİ VƏ ŞEİRİN ÜSTÜNLÜYÜ
Ümumiyyətdə ədəbiyyatmızda şeir nəsrə üstündür, xüsusiylə Güneydə şeir var, nəsr yoxdur. Bunun səbəbi nədir? Şeirimizin
nəsrə üstünlüyü üç mülahizə ilə qarşılaşdırır bizi: biri tarixi
geriliyimiz, o birisi şeirin təksəsli (monofonic) mahiyyəti, üçüncüsü
isə dilin özülündə şeirin dayanması.
UCQARDAN ORTAYA
EYVAZ TAHA
Bir çox millətlər kimi, bizim tariximz də kişilərin oylağıdır. Doğrudur, dədə qurqudda, Əsli-Kərəmdə və Abbas-Gülgəzdə qadın söyləmləri [diskurslrı] ilə qarşılaşırıq. Amma bu ucqardır.