فاشیزم مئتودولوگییاسی (2): دورتونون گيزليلييي / ایواز طاها
قورغونون توخومو اؤنجه بئيينده جوجهرير، او توخومون ياشيللانماسي اوچون الوئريشلي شرايط تاپيلمايينجا کوموندا قالير. بونا گؤره ده قورغولاري آختاريب تاپماق يالنيز گوندهليک حياتين جوغرافي چئورهسي ايله محدودلاشمير، عکسينه، بئله چاليشمالار اينسانلارين داخيلينده کي قارانليق عالمه سيزير، اونلارين حافيظهسينين مين بير قاتيندا ائحتيمال اولونان قورغولارين آياق ايزلري آرانير. قورغو نظريهسينين يانداشلاري بئلهجه داورانيرلار. اونلار ذهنلرين چئشيدلي قارانليق بؤلگهلرينده آپارديقلاري آختاريشلار یولو ايله دورتونون (یعنی اينسان دوشونجهسي و عمللري اوچون اساس حرکت وئريجي قوهنين) گيزلي سيغيناجاغينا گئديب چيخيرلار!
دورتو بوتون جانلي وارليقلاري حرکته گتيرير. دورتو اولمادان، فيکرين و عملين بروزا وئریله بيلهجهيي آغليميزا سيغمير. آنجاق گؤرهسن قورغو نظريهسي يانداشلارينين [طرفدارلارينين] ادعا ائتدييي کيمي، دورتونو قولايليقلا معينلشديرمک مومکوندورمو؟ يوخسا اونلار بو دوزگون مقدمهلردن يانليش سونوج چيخارماق ايستهييرلر؟
دورتو گيزلي و سرلي عاميلدير. اونو اؤیرهنیب تصديق ائتمکده پسيخولوقلارين ايشي سون درجه چتيندير. حتتا بعضن بئله ده اولا بيلر کي، ايکي يا نئچه پسيخولوق بللی شخصين دورتولريني اؤيرنمهيي عيني نؤقطهدن باشلاییر، آنجاق آيريـ آيري نوقطهلره گئدیب چیخیرلار. فرويدو′ن فيکرينجه، اينسان اؤز چاليشمالاريني معينلشديرمهيي باجارديغي حالدا، اونلارين ندنلريني، دورتولريني تام ديققتله آيدينليغا چيخارا بيلمير.[4] مثال اوچون، دورتونون ارهکلر [هدفلر] و احتياجلارلا قارشيليقلي ايلگيسيني آراشديراراق اونون گيزلي سيغيناجاغينا ياخينلاشماق ايستهديکده بوروشوق [مرکب] بير دوروملا قارشيلاشيرلار: بيرـبيرينه بنزهين احتياجلار بيرـبيرينه اوخشاميان دورتولرين ندني اولورلار. واحيد بير دورتونون باغلامیندا چئشيدلي آماجلار باش قالديرير، يا دا واحيد بير آماج چئشيدلي اينسانلاردا آيريآيري دورتولردن قيدالانير.[5] اوستهليک، هر بير داورانيش گئديشينده فردي دورتولرين کؤکو تکاؤلچولو دئييلدير. اولا بيلسين بو دورتونون کؤکلري تاريخي گلهنکلرين درينلييينه گئديب چيخير. «حکيمليک، دنيزچيليک، حقوقشوناسليق، و اؤيرتمنلييي آرزولاديغي زامان فردين دورتولريني گؤز اؤنونه آلساق بونو گؤرهجهييک: دورتولرين کؤکلري آيريـآيري ساحهلرده ائله ياييلميشدير کي، اونلارين ايزلنمهسي و معينلشديريلمهسي اولاناقسیزدیر».[6]
دورتو، فردي و پسيخولوژي بير مسئله کيمي، اؤزونون اوبيئکتيو قاورانیلماسینین يولونو باشقالارينين اوزونه باغلاميشدير. اونون اوزهرینده گومان يوروتمک، حاققينداکي بيليييميزين اوبيئکتيولييينين گؤستریجیسي اولا بيلمز. هانا آرئنت’ين دئدييي کيمي، «دورتو سانکي قارانليق عالمدهدير، باشقالارينا اؤزونو گؤسترمکدن چکینیر. حتتا روحو معاينه ائتديکده چوخ واخت اونون داشيييجيسي اولان شخصين اؤزوندن ده گيزلينده قالير. بونا گؤره دورتو آختاريشی، هابئله کيمسهدن اؤزونون ان درين دورتولريني باشقالارينا گؤسترمه ایستهیی، اولدوقجا آغلاسيغماز ديلکدير. بو، بوتون اينسانلاري، اؤزهلليکله دورتو صاحبلريني، رياکارليغا سوروکلهيه بيلر. دورتولرين گؤز قاباغینا سرگیلنمهسی باشلايان کيمي، رياکارليق بوتون اينساني ايلگيلري زهرلهيير. اوستهليک، گيزلين نیتلري چکيب آيدينليغا چيخارماق اوچون چاليشمالاري آرتيرماق، و يا اونو گؤز قاباغيندا جيلوهلنديرمک [عکس نتيجهيه گتيريب چيخارير. چونکي] اؤز طبيعتي و ماهيتي اعتباريله قارانليقدا و گؤزدن ايراقدا قالمالي اولان نسنهلر بوتون چيلپاقليغي ايله گؤز قاباغينا قويولور».[7]
ايستر توتاليتار حؤکومتلرده رسمي ايدئولوگييانين قونومو، ايسترسه ده بللي توپلومدا معين اينانجا [عقيدهيه] بسلهنن اينامين دورومو دا بئلهدير. حؤکومت ايدئولوگييايا صاديق قالماغي ايجتيماعي منزلتين اؤلچوسو کيمي قلمه وئرير، آنجاق گئرچک اينامي بروزا وئرمک مومکونسوز آلينير. سؤيلهديييمز کيمي "اينام" اورهیه باغلي اؤرتولو حالتدير، او يالنيز عمللرده دوزگون آنلاتيميني تاپا بيلر. بونونلا دا دوزگون مؤمن ایچ ايناميني يئترينجه ايفاده ائتمکده سارسيلديقدا دئوریمین فيريلداقلار دؤنمي گليب چاتير. معين ايدئولوگييايا اينانمايان، عيني حالدا اونون ايجتيماعي منفعتلريندن يارارلانماق ايستهين کسلر، اينامليليق رولونو داها ياخشي اويناييرلار. دئوريم اؤز اوشاقلاريني اودور.
دورتویه بسلنمیش ماراق هاردان گلیر؟
بس دورتونون اؤرتولو و گيزلين اولماسينا رغمن، هر شئيده قورغو اولدوغونو تصور ائدنلر دوشونجهني اؤيرنمک عوضينه، دورتونون جيکينيـبيکيني نييه ائشهلمهيه باشلاييرلار؟ دورتونو معينلشديرمک بو قدهر بوروشوقدورسا [مرکبدیرسه]، هابئله اونون کؤکلريني تاپماق بئله چتينديرسه، اونو بئله آجگؤزلوکله آراشديرماق نهيه گرهکدير؟ جاواب آيديندير. دورتونون اؤرتوک آلتدا قالماسي «قورغو اوزمانلارينين [متخصصلرينين]!» زحمتيني آرتيرماقدانسا اونلارين ايشيني قولايلاشديرير. بيليريک گوندهليک ياشامين چوخساييلي قاتلاريندا قورغونون يئر آلماسيني معينلشديرمک اوچون صرف ادعا کيفايت ائتمير، آرگومئنت [دليل] گتيرمک گرهکلي اولور. لاکين قورغونون کؤکلريني اؤزنهنين[1] [فاعيلين] قارانليق دهليزلرينده آختارماق او قدهر ده چتين دئييلدير. باخماياراق کي، بو قولايليق، بيزي قورغو نظريهسينين جايناغينا آتان بيرجه عاميل دئييلدير، ايدئولوژيک دؤزومسوزلوک باشقا عاميللردن داها آرتيق اينسانلارين بئينينده قورغو نيتيني قابارتماقدا پايليدير.
هر حالدا توتاليتار گوجقورولوشلاري[2] دورتولرين اؤزلليکلري بارهده ماليک اولدوقلاري اؤنسل[3] و يا تجروبهاؤنجهسي بيلگيلر اساسيندا قاباقجادان فرض ائتديکلريني ثبوتا يئتيرمکده چتينليک چکميرلر. چونکي حقيقتي اؤز جايناقلاريندا گؤردوکلري اوجباتيندان، منطيقي آرگومئنتلر و تجروبي تصديقلره هئچ بير گرهک دويمورلار. باشقا سؤزله، فئنومئنين قورغو اولدوغونو گومان ائدن کيمي، اونون وارليغي ثبوت اولونور. بونونلا دا اؤنجه بير قورغونون گئرچکدن باش وئرمهسي، سونرا آراشديرمالار ايشيغيندا اونو ثبوت ائتمهيه چاليشماق لازيم گلمير. فلسفهنين تام ترسينه فکير يوروتمه ايلکهسي [پرينسيپي] بودور. فلسفهده بللي باشلانغيجلاردان يولا دوشور، مجهولو آیدينليغا چيخاريريق. آمما قورغو نظريهسينده بللي سونوجدان مجهول مقدمهلره قاييديريق. بيلديييميزي، سئوديييمزي ثبوت ائتمهيه چاليشيريق. لاکين حقيقت یالقیز انسانين اووجونا سيغاجاق قدهردن داها بؤيوکدور. انسان ايسه بؤيوک حقيقتي اووجونا آلاجاق قدهردن اولدوقجا کيچيکدير.
قورغو قورامينا اينام بسلهينلرين ادعالاری، تجروبه دوزاغينا دوشمکدن هميشه اوزاق گزير! بونونلا دا او نظريهني نه تصدیق ائتمک اولور، نه ده تکذیب. اونا اينانمايانلار ايسه اونو نه قبول ائده بيليرلر نه ده رد. قورغو نظريهسي آدي آلتيندا صادالاديغيمز آنلاييش سيناق سوزگجيندن کئچمهين بير ادعادير. بونا گؤره، قورغو وورغونو اولان شخص، سيزين هانسي قورغويا قاتيلماغينيز بارهده هرنه قدهر کسکين لحنله دانيشارسا، داها چوخ اتهاملارا معروض قالاجاقسينيز. چونکي سيزين کسکين اعتراضينيزين و بو قاتيليمي [ايشتيراکي] دانماغينيزين اؤزو بئله بير قورغو کيمي قلمه وئريلهجکدير! بئله آخماق آرگومئنت ندن دوزگون سانيلا بيلر؟ قورغو باخیشلی شخص، تکذيب ائديجي اؤرنکلر و دليللري نظره آلمادان هانسي لئگيتيملييه [مشروعيته] آرخالاناراق دورتو بارهسينده تئوري قوراشديرا بيلير؟
اينسانلارين ذهني وارليقلاري، ياخود ایچ عالملري نه قدهر آري [پاک] و قودسال اولسا دا، چيرکين دامغالار قارشيسيندا کؤورکدير. باشقا سؤزله دئسک، دورتونون تميزلييي اثبات اولونمازدير، اونون تميزليييني ثبوت ائتمهیه چاليشماق اونو درحال چورودور. چونکي، اورهک درينليکلرينده دويولان بير دورتو، نه قدر اوزه چيخاريلسا و عادي اينسانلارين گؤزو قارشيسيندا توتولورسا، اوندان بصيرت الده ائديلمک عوضينه، قيسقانجليغا ندن اولاجاقدير. هانا آرئنت′ـه گؤره، «کوتلهنين گؤزو قاباغيندا دوشونجهنين ايشيغا توتولماسي، اونو جيلالانديرير. دوشونجهنين ماراقسيزي اؤلوشگهيير، ماراقليسي ايسه پارلاماغا باشلايير. آنجاق "آچیقليق" اؤزهللييي اولان، حتتا وارليغي بو اؤزهلليکلرين گؤرونمهسيندن آسيلي قالان دوشونجهدن فرقلي اولاراق، عمللرين آرخاسيندا گيزلهنن دورتو آچيقلانيب اوزه چيخان کيمي اؤز ماهيتي اعتباريله چورونتويه اوغرايير.»[8]
آيديندير، دورتولرين بو ضديتلي منطيقي، اؤز ادعالاريني ثبوتا يئتيرمک اوچون قورغو باخيشلي حؤکومتلر، گروپلار و فردلره الوئريشلي فورصت يارادير. نه يازيق کي، بو مئتودولوژيک ساپقينليقدان تکجه اقتدارلار يارالانميرلار، بعضن اقتدرا مئيدان اوخويانلار دا بو آزغينليغا قاپيليرلار. آماجين آراجا برائت قازانديرماسي بودور[4]. آزادليق يولوندا مبارزه سانکي آزادليغي تاپدالاماقلا دوغرولور. دئمهلي، گوج قايناقلاري و يا ديکتاتور حؤکومتلر، هابئله بونلارا قارشي قورغو باخيشلي ديرهنيش اوجاقلاري، عيني دوشونوش طرزيندن قيدالانيرلار. بيري آزادليغي تاپدالايير، او بيريسي ايسه آزادليغا قوووشمانين يولونو زواکيليقدا گؤرور. هر ايکي حالدا نيتجه اعتباري ايله، حقيقت قوربانليق گئده بيلر. هر ايکي حالدا اؤنمليسي بودور: ائنديريلن اتهام قيلينجلارينين اؤنونده دورتونون تميزليييني ساوونماق مومکونسوزدور. کیمسه اؤز نيتينين پاکليغيني اثبات ائلهيه بيلمهديکده هر منطيقله غلبه سيزينلهدير. چونکي او اؤز داخيليمدهکي دورتونون چيرکينلييي بارهدهکي اتهاملارينيزي رد ائده بيلمير؛ بونا گؤره کي، دورتونون ساغلامليغيني ثبوت ائتمهيه گؤستريلن چابالارين اؤزو اونو چيرکينلييه بولاشديرير.
بو قاپالي جيزگينين ضعيف نؤقطهسي البته دوشونجهنين قورتولوشچو ماهيتيدير. دوشونجهنين ياييليب رغبت قازانماسي هر شئيدن اؤنجه اونون داخيلي پوتانسيئلي (يوکسک مضمونو و منطيقي قورولوشو) ايله باغليدير. گوجلو دوشونجهنين حقيقت اورهتيمينه [توليدينه] يؤنلميش مئخانيزمي، سون مقامدا قورغو نظريهسيني پوچا چيخارير. تاريخ و توپلوم ساحهسيني قورغولارين اويونجاغي فرض ائدن فردلر، قوروملار و حؤکومتلر دوشونجهيه قارشي آپارديقلاري ساواش گئديشلرينين سون داياناجاغيندا چيخيلماز دورومدا قاليرلار مشروعيتین ايتيريلمهسي.